تأکید مشاور شورای ملی نخود بر نقش کشت‌های پوششی لگومینه در حفظ حاصلخیزی خاک و تأمین علوفه

        به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شورای ملی نخود، بهره‌گیری از رویکردهای نوین در مدیریت خاک و نظام‌های تولید کشاورزی، به‌ویژه در مناطق دیم و نیمه‌خشک کشور، یکی از مهم‌ترین راهبردهای تحقق کشاورزی پایدار به شمار می‌رود. در این میان، «آیش سبز» به عنوان یکی از روش‌های علمی و کارآمد مدیریت اراضی، می‌تواند جایگزینی مناسب برای آیش سنتی و زمین‌گذاری بایر باشد و همزمان به حفظ منابع خاک و تأمین خوراک دام کمک کند.

دکتر صادق جلیلیان، مشاور شورای ملی نخود ایران و کارشناس سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه، در بازدیدی که در تاریخ 29 اردیبهشت 1405، از منطقه ثلاث باباجانی به عمل آوردند، با اشاره به ویژگی‌های نظام تولید در این شهرستان اظهار کرد: در این منطقه، کشاورزی و دامپروری به صورت توأمان و درهم‌تنیده انجام می‌شود و معیشت بسیاری از بهره‌برداران به پیوند میان تولیدات زراعی و دامی وابسته است. در چنین شرایطی، استفاده از الگوهای مدیریتی که بتوانند همزمان به حفظ حاصلخیزی خاک و تأمین علوفه دام کمک کنند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. وی افزود: یکی از این رویکردها، اجرای آیش سبز به جای آیش سیاه است. در این روش، به جای رها کردن زمین به صورت بایر و بدون پوشش، از گیاهان پوششی و علوفه‌ای مانند نخود علوفه‌ای و ماشک در کنار جو به عنوان گیاه همراه یا قیم استفاده می‌شود. این ترکیب علاوه بر حفظ ساختار خاک، می‌تواند علوفه‌ای باکیفیت و مغذی برای دام‌های منطقه فراهم کند. به گفته دکتر جلیلیان، یکی از مهم‌ترین مزایای آیش سبز در مناطق نیمه‌خشک، حفظ رطوبت خاک است. پوشش گیاهی ایجاد شده بر سطح زمین با کاهش تبخیر سطحی، به نگهداشت رطوبت در خاک کمک می‌کند و در نتیجه تنش خشکی در اراضی دیم کاهش می‌یابد. این موضوع در مناطقی مانند ثلاث باباجانی که بخش قابل توجهی از کشاورزی به صورت دیم انجام می‌شود، اهمیت زیادی دارد. وی همچنین به نقش گیاهان لگومینه در افزایش حاصلخیزی خاک اشاره کرد و گفت: نخود علوفه‌ای و ماشک از طریق تثبیت زیستی نیتروژن از هوا، به غنی‌سازی خاک کمک می‌کنند و می‌توانند بخشی از نیاز غذایی خاک را تأمین کنند. بقایای این گیاهان پس از پایان فصل رشد و تجزیه در خاک نیز باعث افزایش ماده آلی و بهبود ساختمان خاک می‌شود؛ عاملی که در ارتقای ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی در خاک نقش مهمی دارد.

ایشان، کنترل فرسایش خاک را از دیگر مزایای مهم آیش سبز دانست و تصریح کرد: در سال‌های بارندگی، اراضی فاقد پوشش گیاهی در معرض فرسایش آبی و بادی قرار می‌گیرند. در مقابل، پوشش گیاهی و شبکه ریشه‌ای گیاهان علوفه‌ای می‌تواند با تثبیت خاک و کاهش سرعت رواناب، از فرسایش جلوگیری کند و پایداری خاک را افزایش دهد. وی افزود: یکی دیگر از کارکردهای مهم آیش سبز، مدیریت طبیعی علف‌های هرز است. پوشش متراکم گیاهانی مانند جو و ماشک، فضای رشد علف‌های هرز را محدود می‌کند و در نتیجه نیاز به استفاده از علف‌کش‌های شیمیایی کاهش می‌یابد. دکتر جلیلیان همچنین با تأکید بر پیوند میان تولیدات زراعی و دامی در این منطقه خاطرنشان کرد: اجرای آیش سبز علاوه بر بهبود شرایط خاک، علوفه‌ای خوش‌خوراک و مغذی برای دام‌ها فراهم می‌کند که می‌تواند به افزایش تولیدات دامی و کاهش فشار بر مراتع طبیعی کمک کند. این مسئله در مناطق روستایی که دامپروری بخش مهمی از اقتصاد خانوار محسوب می‌شود، نقش مهمی در پایداری معیشت بهره‌برداران دارد. وی در ادامه با اشاره به یافته‌های پژوهش‌های جدید در حوزه کشاورزی پایدار گفت: نتایج مطالعات علمی منتشرشده در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که استفاده از کشت‌های پوششی و مخلوط‌های لگومینه–غلات در سامانه‌های کشاورزی نیمه‌خشک، می‌تواند موجب افزایش کربن و نیتروژن خاک، بهبود فعالیت زیستی خاک و کاهش تلفات عناصر غذایی شود. در برخی تحقیقات انجام‌شده بر روی تناوب‌های دیم مانند جو و حبوبات، مشخص شده است که جایگزینی آیش بایر با پوشش‌های گیاهی باعث افزایش ماده آلی خاک و بهبود پایداری تولید در بلندمدت می‌شود. به گفته وی، بررسی‌های علمی همچنین نشان می‌دهد که استفاده از مخلوط‌های لگومینه و گندمیان به عنوان پوشش گیاهی، علاوه بر افزایش تولید زیست‌توده و بهبود نسبت کربن به نیتروژن در خاک، می‌تواند کیفیت علوفه تولیدی را نیز افزایش دهد و در عین حال از هدررفت نیتروژن در خاک جلوگیری کند. این موضوع به‌ویژه در اراضی دیم و کم‌نهاده اهمیت دارد و می‌تواند وابستگی به کودهای شیمیایی را کاهش دهد.

دکتر جلیلیان در پایان با تأکید بر ضرورت ترویج این الگو در مناطق دیم غرب کشور اظهار کرد: با توجه به شرایط اقلیمی و ساختار تولید در شهرستان ثلاث باباجانی، توصیه می‌شود کشاورزان و دامداران از الگوی کشت مخلوط نخود علوفه‌ای و ماشک همراه با جو در دوره آیش استفاده کنند. این رویکرد نه تنها به حفظ سلامت خاک و افزایش حاصلخیزی آن کمک می‌کند، بلکه بخشی از کمبود علوفه در فصول خشک را جبران کرده و گامی مؤثر در مسیر تحقق کشاورزی پایدار، افزایش بهره‌وری اراضی دیم، کاهش فشار بر منابع طبیعی و تقویت هم‌افزایی میان بخش‌های زراعت و دامپروری در منطقه محسوب می‌شود.

شماره تماس جهت ارتباط با مشاور شورای ملی نخود ایران: 09188361893 . صادق جلیلیان: دکتری اگرواکولوژی