به گزارش دکتر صادق جلیلیان

مشاور شورای ملی نخود ایران و کارشناس سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه

    مزارع نخود کشور در سال‌های اخیر با چالش جدیِ شیوع و طغیان علف هرز «خردل وحشی» (موسوم به ترپوکه) مواجه شده‌اند. این گیاه مزاحم که به عنوان یکی از رقبای اصلی در مزارع حبوبات شناخته می‌شود، با بهره‌گیری از ویژگی‌های بیولوژیک خاص خود، نه تنها عملکرد دانه را به شدت کاهش می‌دهد، بلکه هزینه‌های تولید را برای کشاورزان دوچندان کرده است.

دکتر صادق جلیلیان، در بازدید میدانی از مزارع نخود، با بررسی وضعیت موجود، دلایل اصلی این طغیان و راهکارهای مقابله با آن را تشریح کرد.

چرا خردل وحشی (ترپوکه) تا این حد در مزارع نخود موفق است؟

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد ترکیبِ ویژگی‌های اکولوژیک خردل وحشی و مدیریت‌های زراعی، شرایط را برای سلطه این گیاه فراهم کرده است:

• هماهنگی کامل چرخه رشد:

  خردل وحشی دقیقاً در همان زمانِ کاشت نخود جوانه می‌زند. رشد اولیه سریع‌تر این علف هرز به او اجازه می‌دهد پیش از آنکه نخود مستقر شود، بخش عمده‌ای از منابع خاک را تصاحب کند.

• رقابت برای بقا:

  با توجه به قامت بلندتر و برگ‌های پهن‌تر، خردل وحشی به راحتی سایه‌اندازی کرده و میزان فتوسنتز نخود را به شدت کاهش می‌دهد.

• مزیت رقابتی در شرایط تنش آبی:

  در سال‌های کم‌بارش و خشک، ریشه خردل وحشی کارایی بسیار بالاتری در جذب آب نسبت به نخود دارد و همین موضوع، برتری این گیاه در رقابت برای منابع محدود را تضمین می‌کند.

• بانک بذر پایدار:

  بذر خردل وحشی دارای دوره خواب طولانی است و می‌تواند سال‌ها در خاک زنده بماند. این یعنی حتی پس از سال‌ها کنترل، باز هم خطر ظهور مجدد وجود دارد.

• چالش مقاومت به علف‌کش‌ها:

  استفاده مکرر از برخی علف‌کش‌ها (به‌ویژه گروه‌های ALS و شبه‌اکسین‌ها) در تناوب با گندم، باعث شده جمعیت‌هایی از خردل وحشی به این سموم مقاوم شوند.

• خاک‌ورزیِ محرک:

  شخم‌های مکرر و عمیق، بذرهای مدفون شده در اعماق خاک را به سطح می‌آورند و شرایط را برای جوانه‌زنی دسته‌جمعی آن‌ها فراهم می‌کنند.

توصیه‌های فنی و مدیریتی برای کنترل تلفیقی

دکتر جلیلیان با تأکید بر لزوم تغییر رویکرد از «وابستگی مطلق به سم» به «مدیریت تلفیقی»، نکات زیر را برای کشاورزان و بهره‌برداران توصیه کرد:

۱. آستانه زیان اقتصادی

اگر تراکم مشاهده‌شده در مزرعه بیش از ۵ بوته در هر متر مربع است، لزوم اقدام فوری محرز است. بهترین زمان برای مدیریت، پیش از ورود به مرحله گلدهی و پر شدن دانه است تا از تولید بذرهای جدید و تقویت بانک بذر خاک جلوگیری شود.

۲. استراتژی کنترل تلفیقی (IPM)

تنها تکیه بر علف‌کش‌ها در بلندمدت شکست می‌خورد. لازم است کشاورزان به ترکیبی از روش‌ها روی آورند:

• روش‌های زراعی: بهره‌گیری از تناوب زراعی صحیح، استفاده از ارقام رقابت‌طلب و تنظیم تراکم کاشت.
• کاهش خاک‌ورزی: برای جلوگیری از بالا آمدن بذرهای خفته، به سمت روش‌های کم‌خاک‌ورزی یا بی‌خاک‌ورزی حرکت کنید.
• مدیریت مکانیکی: در صورت امکان، وجین دستی یا مکانیکی در مراحل ابتدایی رشد، یکی از مؤثرترین روش‌ها برای کاهش فشار علف هرز است.

کلام آخر:

خردل وحشی (ترپوکه) در مزارع نخود یک تهدید جدی برای امنیت غذایی و سودآوری کشاورزان است. درک چرخه زندگی این گیاه و اجرای دقیق مدیریت تلفیقی (کنترل زراعی، مکانیکی و شیمیایی)، کلید اصلی حفظ سلامت مزارع و افزایش عملکرد در واحد سطح است.

«شورای ملی نخود ایران با هدف ارتقای دانش فنی بهره‌برداران و بهینه‌سازی بهره‌وری، پایش مستمر عرصه‌های تولیدی و ارائه راهکارهای مبتنی بر یافته‌های علمی را در اولویت برنامه‌های راهبردی خودقرار داده است.» 

روابط عمومی شورای ملی نخود ایران

ارتباط با مشاوران : دکتر رضا حق پرست 09188325493

دکتر صادق جلیلیان: 09188361893

دکتر شهاب خوش خوی: 09188392512

مهندس عادل جهانگیری: 09183884317

دکتر بیتا عباسی: 09189323347